Twee vrouwen
In 1975 verscheen de roman Twee vrouwen van Harry Mulisch (1927-2010). Al direct na het verschijnen, maar ook in de daaropvolgende decennia, was dit verhaal over een ingewikkelde lesbische relatie geliefd bij veel lezers. Ook was het boek het onderwerp van academische studies. Maar het verhaal riep ook kritische reacties op, zowel bij het verschijnen in de jaren zeventig als in onze tijd.
Twee vrouwen en een man
Twee vrouwen is kortweg samen te vatten als het verhaal van een ingewikkelde driehoeksverhouding tussen Laura, de ik-verteller, haar geliefde Sylvia en Alfred, de ex-man van Laura. Het verhaal begint wanneer Laura terugblikt op wat haar in de voorafgaande maanden is overkomen. Ze beschrijft haar eerste ontmoeting met Sylvia en het begin van hun liefdesrelatie.
Die roept tal van negatieve reacties op in hun omgeving. Sylvia trekt al snel in bij Laura, maar wil hun relatie voor haar familie geheim houden. Wanneer Alfred hoort dat zijn ex-vrouw een relatie heeft met een vrouw, belt hij haar ontstemd op en zegt tegen haar: ‘Volgens mij klopt er niets van die hele affaire. Je bent helemaal niet lesbisch.' Laura en Sylvia bezoeken samen de moeder van Laura in Zuid-Frankrijk; Sylvia stelt zich voor als een buurmeisje, maar de bejaarde vrouw doorziet de leugen en reageert furieus. Ook onbekenden reageren agressief als Laura en Sylvia zich in het openbaar vertonen.
Het tragische gedeelte van Twee vrouwen begint pas echt als Sylvia zowel Alfred als Laura bedriegt: ze verlaat Laura, begint een liefdesrelatie met Alfred, maar keert zwanger terug naar Laura. Uiteindelijk zal Alfred als de verlaten minnaar wraak nemen op Sylvia en zo ook het liefdesgeluk van Laura verwoesten.
Een moderne Orpheus-mythe
Het hoofdstuk over de ontmoeting tussen Sylvia en Alfred in de schouwburg, waar ook Laura en de nieuwe vrouw van Alfred aanwezig zijn, vormt een scharnierpunt in het verhaal. Ze ontmoeten elkaar na afloop van de theatervoorstelling Orpheus’ vriend. Deze moderne bewerking van de Griekse Orpheus-mythe draait om een homoseksuele liefde met twee mannen in de hoofdrol.
Alfred begint tegen Laura over de man-vrouwverhouding in een Griekse tragedie.
‘(…) Historisch ligt het natuurlijk eerder andersom, maar als je een stuk maakt met alleen mannen of alleen vrouwen, dan kun je nooit tot een echte tragedie komen, hoogstens tot allerlei melodramatische toestanden, die je mooi kunt ensceneren. Dat is wat we vanavond gezien hebben. Die draak achter het toneel was de hoofdpersoon.’
Sprak hij [Alfred] nog steeds over theater? Was ik de prinses op de lesbische erwt, of zat hij op een doortrapte manier te beweren, dat een vrouw met een vrouw en een man en een man niets kon voorstellen, ook niet buiten de schouwburg? Alsof het hoogste in het leven het uit-elkaar-getrokken was, de grote tragedie die dan zeker in zijn huwelijk met Karin begroet moest worden. Ik besloot om het er maar bij te laten zitten en niet verder te vissen, want eer ik het wist had ik een paar opmerkingen gemaakt, die Sylvia’s avond zouden verknoeien.
(Harry Mulisch, Twee vrouwen. Groningen 1997, p. 64)
In dit hoofdstuk komt een aantal motieven samen. Allereerst Mulisch’ idee dat alleen de kunst het mysterie van het leven kan ontsluieren. Wat er op het toneel gebeurt, lijkt ook van toepassing op het leven van Sylvia en Laura. Een ander thema is de (on)mogelijkheid van de mens om leven te scheppen. Dit verwijst naar het huwelijk van Laura en Alfred dat is gestrand, omdat Laura onvruchtbaar is.
Tijdloos en actueel
In de samenleving van de jaren zeventig was er veel aandacht voor de maatschappelijke ongelijkheid van vrouwen en minderheden. Homo’s en lesbiennes streden voor maatschappelijke acceptatie. De thema’s van Twee vrouwen sloten aan bij die tijdgeest. Zo is er in de roman aandacht voor de kinderwens van een homoseksueel paar. Daarnaast beschrijft Mulisch de afkeurende en zelfs agressieve reacties van anderen, waarmee Sylvia en Laura te maken krijgen als zij als liefdeskoppel naar buiten treden.
De roman was in verschillende opzichten een succes. Twee vrouwen werd positief besproken door de toonaangevende literaire critici van die tijd, werd veel verkocht in de winkels, en het werd in verschillende talen vertaald. In 1979 werd het verhaal ook verfilmd voor de internationale markt als Twice a Woman.
Toch waren er ook negatieve reacties. In haar studie Twee vrouwen en meer (2008) constateert Marita Mathijsen dat de roman binnen de feministische beweging van de jaren zeventig afkeurende reacties opriep. Zo leverde Hanneke van Buuren stevige kritiek op de roman vanuit de hoek van de feministische literatuurkritiek. Volgens Van Buuren stelt Mulisch alles in het werk om in Twee vrouwen aan te tonen dat een lesbische relatie een ‘mislukking, misvorming en melodrama’ is. In 2019 bespreekt Femke Essink de roman vanuit een feministisch perspectief en stelt de ideeën over mannelijkheid in Twee vrouwen ter discussie. Ze laat zien dat Alfred, die ze beschouwt als ‘een nogal patriarchaal figuur’, gekrenkt is in zijn mannelijkheid door de lesbische relatie van zijn ex-vrouw en analyseert hoe seks, geweld en voortplanting in Twee vrouwen mannelijkheid markeren.
Het universum van Mulisch
Twee vrouwen kan op verschillende niveaus gelezen worden. Op het eerste niveau is het een plotgedreven verhaal over een tragische liefde tussen twee vrouwen en een man. Pas aan het eind van de roman wordt duidelijk wat er is gebeurd. Door het vertelperspectief wordt de lezer ook op een andere manier in het ongewisse gehouden: dat de ik-verteller een vrouw is, wordt niet direct aan het begin van het verhaal duidelijk. Zo speelt Mulisch een spel met zijn lezers. Op dit niveau is het ook een maatschappelijke roman die verwijst naar de (moeizame) emancipatie van vrouwen en homoseksuelen.
Een tweede laag van de roman wordt duidelijk uit de verwijzingen naar andere literaire teksten, waarvan de belangrijkste de mythe van Orpheus en Eurydice is. (Het idee dat dat elke tekst is verbonden met andere bestaande teksten wordt aangeduid met het begrip ‘intertekstualiteit’.) Yra van Dijk wijst op verschillende andere functies van intertekstualiteit in Twee vrouwen. Zo probeert Laura met het schrijven van hun verhaal Sylvia terug te halen uit de onderwereld zoals Orpheus met zijn zingen. De theatervoorstelling is bovendien een vooruitwijzing naar het eind van het verhaal, wanneer de twee geliefden zelf Orpheus en Eurydice zijn geworden. Op die manier maakt Mulisch het verhaal van Laura en Sylvia ook tot een universeel verhaal.
Het gaat Mulisch in zijn literaire werk altijd om die diepere betekenis. Volgens Mulisch is de schrijver een Schepper, een Genie en een God. Zelf heeft hij zijn schrijverschap uitgelegd als:
Wie schrijft, doet iets met mensen. De verandering, die hij aanbrengt in de mens, de maatschappij, de literatuur, is hij. Hierin leeft hij voort.
(Harry Mulisch, Voer voor psychologen (Amsterdam, 1961), p. 78.)
