John Locke in Nederland

De Britse filosoof John Locke had een bijzondere band met Nederland. Hij woonde er tussen 1683 en 1689 omdat hij Groot-Brittannië moest verlaten vanwege zijn iets te moderne filosofische ideeën. In het tolerante Nederland was hij welkom, hoewel hij veiligheidshalve leefde onder de valse naam ‘Dr van der Linden’. In het circuit van vrijdenkers, gevluchte intellectuelen en verlichte filosofen en theologen waarin hij terecht kwam, werkte Locke aan zijn oeuvre en schreef stukken voor de Bibliothèque universelle et historique (1686-1693), een in Nederland uitgegeven geleerdentijdschrift.

Lockes Some Thoughts Concerning Education (1693), het eerste moderne opvoedkundige boek, werd in 1698 in het Nederlands vertaald. Volgens Locke werd een kind geboren als een tabula rasa, een persoon met een lege, blanke geest. Hoe het kind zich verder zou ontwikkelen was daarom de directe verantwoordelijkheid van de ouders, die het kind konden maken of breken, het konden vormen tot een goed of slecht persoon. Locke pleit daarom voor een goede, evenwichtige opvoeding. In de Nederlandse vertaling uit 1698, Verhandeling over de opvoeding der kinderen, lezen we dat een kind moet leren zwemmen en zeer veel buiten moet zijn. De voeding moet eenvoudig zijn. Bij voorkeur de eerste drie, vier jaar geen vlees. Kinderen slaan is verboden: ‘Dat algemene lompe en strenge middel om kinderen te slaan of te straffen met de roede […] is het alleronbekwaamste om in de opvoeding gebruikt te worden’. Kinderen moeten leren gehoorzamen. Ze moeten strak worden gehouden, maar je moet ze niet streng straffen: ‘want ik ben van mening dat een grote strengheid in het straffen zeer weinig goed, ja groot kwaad doet in de opvoeding.’ En het ware geheim van de opvoeding?

degene die een middel heeft gevonden om de geest van de kinderen levendig, werkzaam en ongedwongen te houden; en hen niettemin weet af te houden van de vele dingen waar ze zin in hebben en hen tegelijkertijd weet aan te zetten tot zaken waar ze geen zin in hadden; degene die, zeg ik, deze schijnbare tegenstrijdigheden weet te verenigen, heeft naar mijn mening het ware geheim van de opvoeding in handen.