Twee beruchte executies

Op 20 augustus 1672 werden de broers Johan en Cornelis de Witt vermoord. Het centrum van Den Haag was al eerder toneel van een geruchtmakende executie geweest: op 13 mei 1619 was Johan van Oldenbarnevelt er onthoofd. Net als Johan de Witt was hij de raadspensionaris van de Staten-Generaal en werd hij beschuldigd van landverraad. En net als De Witt was hij niet schuldig, maar had hij een andere politieke mening dan de aanhangers van de stadhouder. In 1619 was Maurits van Oranje de stadhouder; hij drukte zijn mening door en Van Oldenbarnevelt werd ter dood veroordeeld.

De herinnering aan de executie van 1619 leefde in 1672 nog volop. In een lasterlijk pamflet uit 1672, dat gebaseerd was op een pamflet uit 1618, werd geroddeld dat Van Oldenbarnevelt en De Witt allebei uit een laag, crimineel milieu kwamen. Ze waren dan ook terecht gedood. Natuurlijk was hier een orangistische auteur aan het woord, maar wie het was is onbekend:

De geest van Barnevelt, landsvijand, aartsverrader,
herlevende in De Witt, vervloekt door het gemeen,
als bastaard, hoerenkind, en zoon van zulk een vader,
geboren om ’s lands heil met voeten te vertreên,
wordt hier met hem gepaard. Gelijk in deugd en daden,
twee vijanden der staat – maar ieder op zijn beurt –
door kerk en vaderland meinedig te verraden,
waar zelfs de zuigeling zou hebben om getreurd.
Maar z’ hebben – God zij dank – hun loon naar werk ontvangen,
de een op ’t Hofschavot ten koste van zijn kop,
de ander vertrapt, onthart, verscheurd, gehangen,
door de getergde wraak, gestegen hoog in top.
Zo moet het gaan met wie ’s lands welvaart tegenstreven
en trachten prins en staat te brengen om het leven.

Gruwelijke souvenirs

Zeventiende-eeuwers verzamelden graag souvenirs als herinnering aan deze gebeurtenissen. Het was heel speciaal als je iets te pakken kreeg van een beroemde persoon. Verschillende mensen claimden bijvoorbeeld dat zij de wandelstok van Johan van Oldenbarnevelt hadden, de raadpensionaris die in 1619 geëxecuteerd was. Met dergelijke voorwerpen kon je hun vroegere bezitters eer bewijzen. Over Van Oldenbarnevelts stok werden onder andere door Joost van den Vondel en Jacob Westerbaen lovende gedichten geschreven. Joachim Oudaan kocht de wijsvinger van Johan de Witt, als 'eerbewijs'. Hij maakte dat duidelijk in het volgende gedicht:

Op de voorste vinger van der rechterhand, van wijlen de heer raadpensionaris Johan de Witt, gebalsemd in een glazen fles bewaard
 
[...]
O voorste vinger van de hand
die ’t roer des staats in klem bewaarde,
in storm te water en te land,
op hoop of ’t onweer eens bedaarde,
totdat, geslingerd binnenboords,
en in het hol van ’t schip geslagen,
de staatsorkaan, vol vloeks en moords,
den stuurman trof, met vlaag op vlagen.
Toen werd gij dus uw vuist ontrukt,
en, hier in ’t glazen graf besloten,
doorluchtig blijft, verongelukt,
met geur van balsem overgoten.
Maar d’ eedle vinger hier gebleven,
zal telkens, met erkentenis,
elks hert een diepen indruk geven,
wanneer ze aldus, zolang ’t geschrijf
zijns dapp’ren wijsheids blijft in wezen,
dat eeuwig zijn zal, eeuwig blijf,
al wordt het van de nijd misprezen.
Doch hoe de boosheid vloekt en scheldt,
de wijsheid zwicht voor geen geweld.

SchoolTV: Wie heeft de gebroeders De Witt vermoord?

De broers Johan en Cornelis de Witte zijn in de Gouden Eeuw belangrijke politieke figuren. Maar in 1672 gaat het slecht met de Republiek en burgers gaan op zoek naar de schuldigen. Ze worden op brute wijze vermoord, maar wie daar achter zit?